ФАРҒОНА

Водий жанубидаги Сел-унгур ғорида одам бундан тахминан 1,5 миллион йил аввал яшай бошлаган — бу Марказий Осиёдаги энг қадимги маълум инсон маскани. Ғордан топилган Homo erectus тиши қолдиқлари, тош қуроллар ва маданий қатламлар қадимги одамнинг табиат билан муносабатини, овчилик ва меҳнат тарзини тиклашга ёрдам беради.

«Ҳар бир ёдгорлик ўтмишнинг алоҳида бир саҳифасини очади»

1894 йилда Сўх қишлоғида ер ишлари пайтида топилган тош ҳайкалча — милоддан аввалги II минг йиллик охирига оид сирли тумор. Икки илоннинг бошлари бир-бирига қараб турган ушбу композиция қадимги одамнинг ҳаёт, ўлим ва абадийлик ҳақидаги тасаввурларини ифодалайди. Бугун у Ўзбекистон тарихи давлат музейида сақланади ва Лувр, Метрополитен ҳамда Берлиндаги Жеймс Симон галереясида намойиш этилган.

«Илон — хонадон ҳимоячиси, фаровонлик ва абадийлик рамзи»

Хитой солномаларида Довон, яъни Фарғона отлари «тяньма» — самовий отлар деб аталган: бақувват, чидамли ва узоқ масофага чопа оладиган жониворлар. Уларга эга бўлиш иштиёқида император У-ди милоддан аввалги 104–101 йилларда икки марта ҳарбий юриш уюштирган — тарихда бу воқеалар «самовий отлар уруши» номи билан қолган.

«Учар отлар — тарихий реалликни мифологик образ билан уйғунлаштирувчи бадиий талқин»

Хитой манбаларида Довон ҳудудида 70 дан ортиқ шаҳар борлиги қайд этилган — тахминан 60 минг хонадон, 300 минг аҳоли. Аҳсикент, Қува, Ўзган, Ўш, Марғилон, Андижон, Қўқон каби марказлар якка-якка эмас, балки сув → деҳқончилик → бозор → ҳунармандчилик → карвон йўли → қалъа тизими асосида бир-бирига боғланган ягона тармоқни ташкил этган.

«Фарғона — шаҳарлардан иборат улкан тарихий организм»

Марғилон — ипак тўқиш санъатининг тирик маркази: мингдан ортиқ оила ҳамон анъанавий усулда атлас ва адрас тўқийди. Нақш мато тўқилгандан кейин эмас, балки ипларни бўяш жараёнининг ўзида шаклланади — шунинг учун ҳар бир мато такрорланмас. 2017 йилда Марғилон ҳунармандчилик марказининг дастури ЮНЕСКОнинг илғор тажрибаларни асраш реестрига киритилди.

«Тут пиллага, пилла ипга, ип матога, мато эса санъатга айланди»

Бағдоддаги «Байт ул-ҳикма»да ижод қилган Аҳмад Фарғоний (Европада — Alfraganus) асари асрлар давомида Европада дарслик сифатида ўқитилган. Бурҳониддин Марғинонийнинг «Ал-Ҳидоя» асари эса ҳанафий ҳуқуқшунослигининг марказий манбаларидан бирига айланган — уни бугун ҳам Кембриж университети тан олади. X–XIII асрларда ёлғиз «Фарғоний» нисбаси билан ўндан ортиқ аллома дунё илмига хизмат қилган.

«Фарғона — илм ишлаб чиқарувчи цивилизацион муҳит»

Машраб → Ҳувайдо → Амирий → Нодира → Увайсий → Муҳйи ва Рожий → Фурқат, Муқимий, Завқий → Ҳамза — узлуксиз ижодий занжир Қўқон адабий муҳитини Марказий Осиёдаги энг сермаҳсул марказлардан бирига айлантирди. Нодирабегим ўн минг мисрадан ортиқ шеърий мерос қолдирган аёл шоир ва давлат арбоби бўлса, Муқимий адабиётни саройдан кўчага, меҳнаткаш халқ ҳаётига олиб чиқди.

«Адабиётни кўчага, бозорга, меҳнаткаш инсон ҳаётига олиб кирди» — Муқимий ҳақида